تعزیه خوانی شیرین ( شیر و شکر )

ظُهری

نسخه خوانان :

سایر ذاکران : کربلایی اصغر طبسی ، ولی الله طبسی ، مهدی طبسی ، جواد طبسی ، امیر حسین مرادی ، یونس طبسی ، محسن مرگانی ، رضا شجاعی ، علیرضا طبسی ، الیاس طبسی ، مرتضی طبسی و....

با حضور افتخاری هنرمندان نمایش طنز سبزوار

  نگاهی به هنر نمایش تعزیه نگاهی به هنر نمایشی تعزیه در بهار72به کوشش سید نورالله رضوی نگاشته شده است.

پیدایش وریشه ها در جستجوی ریشه های نمایشی شبیه خوانی با اندکی تامل به دوران پیش از اسلام می رسیم و باید به حماسه های اوستایی ، پهلوی ،ملی ، تاریخی ، و به مراسمی که برای شهادت سیاووش در سوگ وی برگزار می شده بازگشت. اما اعتلای شبیه خوانی در فاجعه عظمای کرب و بلا و شهادت امام حسین (ع)و یاران بلا جویش در جنگ نابرابر با سپاهیان کفرپیشه یزید در سال 61هجری خلاصه می شود. ودر مورد آغاز شبیه خوانی ، خبرها و نظرهای متفاوتی ابراز شده است.در قرن 4 براساس فرمانی که مغرالدوله دیلمی صادر کرد مراسم سوگواری سیدالشهدا (ع)رسمیت یافت و هر ساله جلسات روضه خوانی و وعظ برپا گردید .ودر زمان صفویان مذهب شیعه مذهب رسمی کشور ایران گشت ذکر مصیبت در ده روز اول محرم مرسوم بوده است.و در اواخر دوره اینگونه مراسم ها به شکل نمایشی تحول یافته است. نخستین سند که حکایت از اجرای نوعی از مراسم شبیه خوانی دارد مربوط به دوره زندیه است و متعلق به دیلیام فرانکلین انگلیسی (سیاح)است که مقارن با حکومت زندیه به ایران سفر کرده و اشاره ای به اجرای مجلس عروسی قاسم جوان نموده است. ولیکن اوج شبیه خوانی به دوره قاجاریه برمی گردد.که انبوه اطلاعات ، مدارک و نوشته های ادبی و تاریخی و وجود تصاویر بی شمار ، مارا از رجوع به سفرنامه ها بی نیازمی کند.در این دوره شبیه خوانی شکل نهایی نمایشی خود را پیدا کرده و به شکوه و اقتدار بی همانندی می رسدو تکیه دولت به عنوان نخستین تماشاخانه عمومی ایران در زمان ناصرالدین شاه نشانه توجه بیش از حد به آن می باشد.پس می توان گفت که مقدمات شکل گیری شبیه خوانی اتکاء به مصائب حضرت امام حسین (ع) و با پشتوانه عزاداری های مردمی در دوره صفویه انجام شده و نخستین تجارب در دوره زندیه آغاز و بالاخره ،شکل متکامل آن در دوره قاجاریه پدیدار می گردد. شرق شناسان و سیاهان بسیاری در این باره سخن گفته اندکه ازاین میان می توان به هرمان اته، ادوار براوان،ژان شاردن،سانسون مبلغ مسیحی،ژان باتیست تاورینه،آدام الیاریوسن،و...اشاره نمود.توسط این سیاهان و شرق شناسان مجموعه های بسیاری جمع آوری شد و شرح مشاهدات خود را از نحوه اجرا ذر سفرنامه های خود ثبت کردند. منابع نمایشی در تعزیه آنچه سبب ایجاد یک منبع مهم تعزیه برای (روضه خوانی ) و سپس تعزیه گردید.اشعار حماسی دینی که سروده می شد و داستان اهل بیت و شهادت امام حسین (ع)را بازگو می کردند.این امر با نزذیکی مذهب و حکومت در دوره صفویان شتاب بیشتری می گیردو جریان سرودن اشعار دینی و به نظم داستانی درآوردن واقعه کربلا گسترش عظیمی می یابد.نطفه نمایشی تعزیه در همین آیین های عزاداری بسته شد، آیین هایی که منشآ آنها سوگواری برقیام خونین کربلا بودو در حقیقت به نظم در آمدن داستانی واقعه ازسوی (نقش سازی)در روضه خوانی زمینه راجهت پدیدار شدن یک نمونه کامل تظاهر نمایشی –دینی ،یعنی تعزیه فراهم ساخت.پس حماسه های دینی نخستین عامل داستانی را در اختیار تظاهرات مذهبی یعنی سوگواران قار داد و ادغام این دو منجر به تظاهر نمایش تعزیه در قرن دهم هجری قمری گردید.وبرای شاهد مثال می توان به موارد زیر اشاره کرد: *منظومه خاوران نامه سروده مولانامحمدبن حسام الدین ،تاریخ ختم منظومه سال 84هجری قمری می باشد که شرح سفرها و جنگ های حضرت علی (ع)به سرزمین خاوران و جنگبا قباد پادشاه خاورزمین و دیگر وقایع است. *منظومه مهم(حمله حیدری)سروده میرزا محمد رفیع خان باذل است که با مرگ وی ناتمام می ماند و پس از او ،میرزا ابوطالب فندرسکی کار او را دنبال می کند.این منظومه راجع به زندگی محمد(ص)و علی(ع) است از بعثت پیغمبر تا پایان خلافت علی (ع) و ضربت خوردن و شهادت او را در برمی گیرد. *شعرا و نویسندگان بسیاری در رثای قیام نینوا آثاری بوجود آورده اند از جمله ،محتشم کاشانی ،کمال غیاث شیرازی،وصال شیرازی ،کاتبی ترشیزی،...اما مهمترین شخصی که سهم بسزایی در تکوین هسته نمایش تعزیه از لحاظ داستان پردازی داشته است: ملاحسین کمال واعظ کاشفی سبزواری با کتاب معروف (روضه الشدا)می باشد وی در نیمه اول قرن نهم هجری در شهر سبزواربه دنیا آمده ودر سنه 910در شهر هرات از دنیا رفته است.واعظ کاشفی در کتاب خود کلیه وقایع اهل بیت (ص)را به نثر و نظم در آورده و به آنها نظم داستانی بخشیده است.وو با اضافه شدن نظم داستانی به عناصر و عوامل تعزیه و نیز تطبیق افراد عزادار با شخصیت های قیام در روضه خوانی باعث پدیدار شدن نمایش تعزیه می گردد.یادآورمی شود چند مجموعه مهم تعزیه که تاکنون شناخته شده اند از این قراراند: -مجموعه خوچکو:حاوی سی وسه تعزیه که احتمالاًازقدیمی ترین نسخ تعزیه می باشدخوچکو آنها را در سال 1878در پاریس منتشر ساخت . -مجموعه پلی:حاوی سی و سه تعزیه است ومی گویند که(سرهنگ سرلویس پلی)آنها را از طریق شنیدن ثبت کرده است ودر سال 1879پس از ترجمه در لندن با مقدمه ای به چاپ رسانیده است. مجموعه ی لیطن:دارای پانزدهتعزیه نامه است( ویلهم لیطن) دیپلمات آلمانی انرا در سال 1929به زیور طبع آراسته است. -مجموعه چرولی : حاوی سی وسه تعزیه است .(انریکو چرولی)در سالهای 1950تا1954 سفیرایتالیا در ایران بودهوبه جمع اوری وخرید مجالس پرداخته است که البته اغلب رونویسی از نسخ قدیمی ویا معتبر میباشد. ساخت نمایشی ،تاریخی واجتماعی تعزیه: مضمون تعزیه،رویارویی دونیروی خوب وبد ،خیر وشر،نیکی وبدی،نور وظلمت است، بنابراین تعزیه به عنوان یک (هنر دینی)طرح ثابت داستانی مختص به هنر های دینی را نیزداراست طرحی که در انواع هنر های دینی کم وبیش بطور یکسان وجود دارد. اما در تعزیه به سبب ویژگیهاوخصائل خاص اسلامی وعرفانی وبه سبب محیط اجتماعی استبدادی ،چهار چوب خاصی را چه از لحاظ مضمون وچه از لحاظ شکل بیانی برای خود ایجاد کرده است که از هنر های مشابه از جمله تعزیه مسیحی متمایز می سازد ،در درامها ی مذ هبی یونانی (باستان)هسته درام با برخورد خدایان با خدایان نطفه می بندد که در درامهای موخر تبدیل به برخورد انسان با انسان میشود .ودر درامهای قرون وسطایی ،انسان با تقدیر می جنگد ،که گاهی این وگاهی آن پیروز می شود. اما درتعزیه ایرانی برخورد میان "اشقیا" و "اولیا " است که همیشه برخورد به نفع اشقیا خاتمه می پذیرد وبه ظاهر انها پیروز می شوند واین ظاهر قضیه است چرا که در ذهنیت فلسفی ومذهبی تماشا گر تعزیه،برنده ی واقعی اولیا هستند که وعده های آن جهان را می دهند. درست به ما نند وضعیت تا ریخی خود تماشاگر که به ظاهر بازنده ی این جهان است . این جانب که مظلومیتی که در نزد توده فراوان خانوار های روستایی قرار دارد در مقابل دستگاه دیوانسالارتنبل وفاسد رخ می نماید.در چنین شرایط اجتماعی شبیه عناصر زیبایی شناختی خود را از درون جامعه وطبیعت ،"انسان" "زمین" و "آب" دریافته و به منحصه ی ظهور می رساند. شاید بتوان گفت که تعزیه ،نمایش آلام ومصائب وتجلی سوگ واندوه انسان در صحنه ی چالش نوروظلمت و وجاهت و کراهت است. از دید گاه آرایندگان مجالس شبیه خوانی ،با تدارک ابزار ووسایل شبیه خوانی،در تهیه مقدمات گردهمایی شبیه خوانان یا ذاکران سوخته جان این هنرمندان برخاسته از بطن جامعه –همت ورزیده اند وبا نذر و وقف جان وکلام وآوردن اشک بر چشمان وبه شیوه بکاء(گریستن) صحنه لم یزالی را نمایش داده اند. همانطور که اشاره شد شبیه خوانی ازمنابع حماسه های دینی ،اشعار مذهبی ،مقاتل وبالاخره ،کتاب روضه ی الشهداءسود جسته است واز دیگر سو عوامل اجرایی همچون "مقتل نویسان" و معین البکاء(کارگردان) و ناظم البکاء (دستیار) با تکیه بر انگیزه های دینی در بسط و گسترش آن کوشیده اند.آیین نمایشی دیگری که در شیوه اجرایی شبیه خوانی موثر آمده ،بی گمان مداحی ونقالی است.مداحی و نقالی ، قوالی و شاهنامه خوانی ، پرده خوانی و قصه خوانی و غیره از نمایش های تک نفره ای هستند.که علیرغم تفاوت های بسیار در شیوه بیانی و مقصود و مراد نمایشی اما در یک خصیصه مهم با یکدیگر شریک هستند که آن تجسم بخشیدن به قصه و آدمهای قصه است از طریق جان دادن و زنده کردن (نقل). عوامل اجرایی شبیه خوانی زبان شعر محل جوانگاه شبیه است، شبیه خوانان اشعار را به آواز می خوانند.به طورکلی آوازها از لحاظ (لحن)در شبیه خوانی به دو دسته تقسیم می شوند:دسته ای اصطلاحاً موافق خوان یا موالف خوان یا منظوم خوان خوانده می شوند که لحن آنها بیشتر تراژیک ،متین و سنگین است و بیشتر هم در مایه هایی از قبیل پنج گاه،رهاوی،نوا،عراق،و شور می خوانند به دسته دیگر که اصطلاحاً مخالف خوان ،خوانده می شوند و لحن آنها تند و خشن است و با آهنگ ،اشتلم شعرهای خود را بیان می کند برهمین اساس گفته می شود که نمایش تعزیه یکی از بهترین و مسائلی بود که موجب حمایت و حفظ قسمتی از نغمات ملی ما گردید. بعد از شعر ،موسیقی و تقریباً به همان اندازه در شبیه خوانی از اهمیت و اعتبار نمایشی برخوردار است.به طوری که بسیاری شبیه خوانی را نوعی (اپرای تراژیک )خوانده اند.موسیقی در شبیه خوانی به دوطریق مورد استفاده قرار گرفته است .اول از طریق آواز که شرح مختصری از آن در پاراگراف قبل آمد و دوم از طریق ساز ، آلات موسیقی که در شبیه خوانی بکار گرفته می شود بیشتر سازهای بادی بود.به ویژه باید از طریق شیپور، نی ، کرنا و سازهای دیگری از قبیل :طبل ، و دهل یاد کرد.معمولاً از آوای این سازها بیشتر برای پر کردن فضای مابین صحنه ها ، ایجاد سرو صدای لازم نمایشی و همصدایی با گروه های نوحه خوان استفاده می شد.چنان که فی المثل در صحنه جنگ ها ، از کوبیدن سنج برای ایجاد و تقویت چکاچاک شمشیرها ،از نی در صحنه های سوزناک استفاده فراوانی می شد. نقش بازیگر در شبیه خوانی شباهت بسیار به نقش بازیگر در هنر اپرا دارد.زیرا عامل مهم نزد بازیگر ،شبیه خوان ،صدا می باشد،و حرکات تقریباً نقشی قرار دادی و محدود دارند.گذشته از آن در شبیه خوانی چیزی به نام شخصیت پردازی وجود ندارد،بلکه وظیفه بازیگر ارائه تیپ های مشخصی است که قراردادهای آن نیز در طول مدت تعلیم و تجربه بخوبی آموخته می شود.بازیگر از هنر نقالان و ترفندهای معرکه گیران استفاده فراوان می برد.گزینش لباس و ابزار و وسایل صحنه و همچنین صحنه آرایی نیز شبیه خوانی باقرار دادهای ویژه ای بستگی دارد.با توجه به نقش هر شبیه خوان ، لباس مخصوصی از چکمه و قبا و پیراهن و سربند پرهای رنگی در نظر گرفته می شود.مثلاً: حربن یزید ریاحی ،تا زمانی که گرفتار وسوسه و دغدغه است،لباس زرد به تن داردو آنگاه که توبه می کند بر کلاه خود این مرد آزاده ،پرهای سفید را نظاره کنیم.شمر ابلق سرخ به مغزش نصب می کند و صوف سرخ به رنگ خون کفتری می پوشد.حضرت عباس (ع) نیز پرهای بلند وزیبایی به رنگ سبز بر کلاه خودش می زند.تمام این موارد قابل تامل و مشهود است.در مورد (صحنه آرایی)در شبیه خوانی هم می توان چنین جمع بندی کردکه صحنه آرایی ها درآغاز بسیار ساده و قرار دادی بوده است اما با گسترش شبیه خوانی و استقبال خاص و عام صحنه آرایی آراسته تر و حتی در مواردی اغراق آمیز می شود.مکان اجرا نیز برای مجریان آن فقط یک میدانگاه و فضای سربسته است هرچند که تا حوالی سال 1285هجری قمری ، نزدیک به پنجاه (تکیه در تهران وجود داشته است که معتبرترین آنها تکیه حاج میرزا آغاسی یا تکیه عباس آباد بود و بعد که تکیه دولت به دستور ناصرالدین شاه ساخته شد مهمترین آن بوده است. انواع شبیه خوانی *پیش واقعه *واقعه *گوشه پیش واقعه:از نظر داستانی استقلال کاملی نداردو همیشه یک پیش واقعه منجر به یک واقعه می شود و دو عاملی که همیشه در مجالس اصلی (واقعه ها) رعایت می شود،یعنی اشخاص مذهبی و موضوع که درباره وقایع کربلاست ،رعایت نمی شود و معمولاً در جایی از شبیه گریزی به وقایع کربلا زده می شود. پیش واقعه عباس هندو که راجع به بانویی است که قصد دارد مجلس تعزیه حضرت عباس (ع) را برپاکندو از جمله تعزیه خوان می خواهد تا آن را برپا کنند و شرح ماجراهایی که پیش می آید از این نمونه است. واقعه: شامل مجالس اصلی است که راجع به شهادت امام حسین (ع)و یارانش در صحرای کربلا می باشد و انگیزه رخداد شبیه نیز شهادت است ،مجالس شهادت امام حسین ،شهادت علی اکبر،عروسی قاسم و...از واقعه ها محسوب می شود. گوشه ها:شامل مجالسی است که از نظر داستانی استقلاا دارند ودرآنها اشخاص مذهبی، تاریخی ،اساطیری،اجتماعی یافت می شوند وبه دلیل آزادی درموضوع و اشخاص ،بیشترین تحول در همین دسته از شبیه ها صورت می گیرد.در گوشه ها ما با موضوع های مختلفی برخورد می کنیم که از داستانهای اساطیری ، تاریخی ،ادبی،تخیلی،اجتماعی،و کمیک گرفته شدن اند.شبیه مضحک هم از تحول همین گوشه به وجود می آید که با سخره گرفتن دشمنان خاندان عصمت و طهارت (ص)شکل گرفته است.درپدیداری شبیه مضحک عوامل گوناگون دخالت داشتند.یکی از این عوامل گسترش و محبوبیت نمایش های تقلید بود و شواهد نشان می دهد که مثلاً گروه مقلدان شاهی بعضاً به اجرای بعضی از مجالس که عناصر کمیک در آن وجود داشته است پرداخته اند.گوشه هایی که می توان نام برد هابیل و قابیل ، وفات حضرت ابراهیم ، حضرت ایوب ،درویش بیابانی ، لیلی مجنوم و گوشه های با مایه تخیلی دره والصدف و شست و نوع مضحک آن عروسی دخترقریش ،امیر تیمور و والی شام و مالیات گرفتن جناب معین البکاء و...می باشد

آب دریا را اگر نتوان کشید هم به قدر تشنگی بایدچشید

از این واژه بیشتر برای فهرست گردان و یا نقش پوشانی که تسلط برنسخه ندارند و با اشتباهاتی که می کنند روایت تعزیه را از ریتم می اندازند ، استفاده می کنند.

مغلطه = maghlata غلط خواندن ( امروزی تر از کلپتره ست و تقریبا هم معنی می باشد)

بلا فاصله : از بلافاصله برای تغییر وزن ابیات و اشعار تعزیه و تغییر مخاطب استفاده می شود

حوادث دردناک و جانسوزکربلا و شهادت امام حسین (ع) و اتفاقاتی که برای خانواده و یاران ایشان در روز عاشورا افتاد موجب عزاداری های دسته جمعی و ابداع نوعی نمایش آیینی و مذهبی شد که تعزیه نام دارد .در واقع بسیاری، تعزیه را تئاتر مذهبی شیعیان دانسته اند، از طرفی تعزیه در یک تبیین ، تحلیل و تفسیر نمایشی گونه "درام تراژیک" محسوب می شود.

نخستین تعزیه ها در دوران کریمخان زند در شیراز بوده است و دوران اوج هنر شبیه خوانی یا تعزیه نيز در دوره قاجار بوده است. شعر و موسیقی، نحوه اجرا  و تنوع مضامین از ارکان اساسی تعزیه های ایرانی است.

یکی از اجزای اصلی تعزیه شعر یا نظم[1] است که اصل و اساس گفتگو در تعزیه را تشکیل می دهد، در واقع تعزیه بدون شعر یا نظم مفهومی ندارد. معمولاً اشعار یک گفتگو، همگی در یک وزن و معمولاً  در اوزان هجایی هستند، یعنی وزن هایی که نشان از  اشعار ایرانی پیش از اسلام دارند . گاهی، هنگام اجرای تعزیه بقیه حضار هم با گوینده هم سرایی می کنند و آرام به سینه می زنند.در عهد صفوی برای کسانی که در مدح و رثای امامان و شهیدان کربلا شعر می سرودند، افتخاری بس بزرگ پدید می آمد. انگیزه پیدایش و محرک عمده ایجاد این فضا سروده های شعرای بزرگی چون محتشم کاشانی بود هفت بند محتشم کاشانی که از شاهکارهای مرثیه سرایی این دوره و دوره های بعد از اوست، یکی از بهترین اشعار سروده شده در رثای شهیدان کربلاست که بند اول آن این چنین است:

باز این چه شورش است که در خلق عالم است

باز این چه نوحه و چه عزا چه ماتم است

باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین

بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است

این صبح تیره باز دمید از کجا کزو

کار جهان و خلق جهان جمله درهم است

گویا طلوع می کند از مغرب آفتاب

کاشوب در تمامی ذرات عالم است

گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست

این رستخیز عام که نامش محرم است

در بارگاه قدس که جای ملال نیست

سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است

جن و ملک بر آدمیان نوحه می کنند

گویا عزای اشرف اولاد آدم است

خورشید آسمان و زمین  نور مشرقین

پرورده کنار رسول خدا حسین

بن سعد:
فصل بهار است و گل دميده به بستان
ساعتي اي ابن سعد باش تو خندان
گو به عزل خوان نواي نغمه برآرد
تا كه فرحناك گردد اين دل خندان

شمر:
مي‌رسم از كوفه با سپاه فراوان
خدمت بن سعد با حكومت و فرمان
به چه زمينست اين زمين معطر
به چه بساطي‌ست در ميان بيابان
شمر از اينجا به احتياط گذر كن
لرزه به جانت فتد ز صولت شيران
چشم گشايد ز خواب اگر علي‌اكبر
زخم خورد آهوي قلب جمله دليران
غافلي عباس هست دست خداوند
دست خدا را كس نبسته بدوران
اخبر اخبر اي سپه كوفي و شامي همه آگاه
شويد ادخله بالكرببلا شمر جفاكار پي قتل حسين في يوم‌العاشورا و يقتلوني في اصحاب الحسين و بالخيام الحسين
طبل كوبيد اي گروه دغا
تا شود اين سعد دولت آگاه
عجب بساط شريفي‌ست بپاست در اينجا
حقيقتا نظر كبرياست در اينجا
تمام خلق منظم زهر طرف نگرم
يقين كه فاطمه صاحب عزاست در اينجا
به حق شاه ولايت علي ولي‌الله
وجود جمع سلامت بدار انشاءالله
طبل كوبيد اي سپاه دغا
تا شود اين سعد دولت آگاه
با خبر لشگر شام و سپه كوفه رسانيد خبر بر، پسر سعد
جفا گستر و بر حر دلاور، به همه كهتر و مهتر، چه سواره
چه پياده همه لشگر، بدانند كه شمر آمده در كرببلا مژده
شما را، نوازيد شما طبل جفا را،
مژده اي باد صبا بر به خيام پسر فاطمه برگو
تو با زينب و كلثوم و رقيه و سكينه و دگر
مفخر عباد، همان سيد سجاد، خبردار كه شمر
آمده در كرببلا مژده شما را
بنوازيد شما طبل جفا را،
همه آل علي عترت اطهار بدانند، كه
سوغات بياورده‌ام از بهر اسيري، غل و زنجير
به همراه سپاهي كه ز شداد بتر نسل شياطين،
همه لامذهب و بي‌دين، ز پي قتل شه دين،
همه طرح و همه رنگ و همه ني بر سر چنگ و همه
غافل ز خدا و ز قيامت كه ببرند سر ميرعرب،
فخر عجم، سيدسادات جنان را،
بنوازيد شما طبل گران را،
يارب اين صحرا عجب صحراي غم‌افزاست اين
كز ورودش جوي خون [جاري به] شما ماست اين هر طرف از شش جهت از چهار اركان بنگرم
كاندرون نازل بلا از عالم بالاست اين
كي تواند جان برد از دست اين كوفي حسين
گرچه واقف از وجودش خلقت بالاست اين
هان روم در خدمت بن سعد گردد با خبر
شمر آمد كربلا يا فتنه و غوغاست اين

ابن سعد:
منتظرم تا ز شام قاصدي آيد
بلكه دهد جنگ را به صلح به پايان
بار خدايا رسان تو در برم ايندم
شمر دلير شجاع خرم و خندان

شمر:
اي سر جمله سر و ران زاده سعدالسلام
جاه و جلال و عزتت باد هميشه برقرار
اجازه مي‌دهي كه من داخل بارگه شوم
مجلس عشرتت تمام باد زناي چنگ ني
امر نماي حاضرين دور شوند از برت
از تو سوال مي‌كنم زود بده جواب من
دوستي تو با يزيد صدق بود يا دروغ
خلعت و سيم و زر مگر يزيد، دولت، بتو نداد
وعده نداد بصره را يكسره او بتو دهد
هيچ خلل بقول او ديده كسي بروزگار
با همه دوستي او پشت بقول او چرا
هيچ خلل بقول او ديده كسي در اين جهان
بهر چه آمدي بگو با سپه اندر اين زمين
چه دوستي چه دشمني چه كرده‌اي بكربلا
ز آب بستن بر حسين يزيد را چه فايده
بهر چه ابن سعد دون جنگ نكردي با حسين
حكم چه داده است بتو گوي بمن در اين مكان

ابن سعد:
شمر مباش اينقدر ملول و خروشان
پند مرا گوش دار از دل و از جان
بهر چه خواهي كشي حسين علي را
تا بدهندت حكومت ري و جرجان

شمر:
(گوش كن ابن سعد اين حكميست از
عبداله ياد به تو اي ابن سعد
بمن خبر رسيده كه با حسين ابن علي از در
سازش درآمدي و مسامحه كرده‌اي با رسيدن
اين حكم يا از حسين بيعت مي‌گيري يا وارد
جنگ مي‌شوي مردان را گردن مي‌زني
و زنان را اسير مي‌نمايي پس از آنكه مردان
را گردن زدي دستور مي‌دهدي اسبان را
نعل‌بندي كنند و بر بدن كشته‌گان
بتازند مي‌دانم بدني كه روح ندارد تازاندن
اسب بر او اثر نمي‌بخشد اما چون دستور
و حكميست صادر شده بايد به معرض
اجرا درآيد اگر چنين كردي سپهبد لشگري
وگرنه فرماندهي لشگر با شمر ابن ذالجوشن
ضبابي مي‌باشد والسلام عليكم و رحمت‌اله
و بركاته عبيدالله زياد فرماندار كوفه از طرف
اميرالمومنين يزيدابن معاويه

ابن سعد:
شمر شرير لعين اي رئيس شجاعان
اي كه ز دست تو فتنه سر به گريبان
من به گمانم تو آمدي چو ز كوفه
بهر من آورده‌اي حكومت و فرمان
ليك تو بر عكس آنچه فكر نمودم
با ز طلب‌كاري از من اي سگ نادان

شمر:
من به خيالم به دشت ماريه جنگ است
بر پسر بوتراب حوصله تنگ است
مير سپه گرم عيش و بساط و باده و جام است
همدم منقل و مي و پيمانه و بنگ است
نامه نويسم به نزد زاده مرجان
چون كه سپهبد در اين ميانه دو رنگ است

ابن سعد:
اين چه بيانست با امير و سپهدار
دور بود اين سخن ز جامع انسان
پاي تهي كن تو از ركاب سمندت
خستگي راه را دور كن تو ز احسان
چايي و قليان نما تو مصرف پس آندم
در بر من بازگو ز جنگ و ز ميدان

شمر:
پسر سعد عجب از تو و از مرديت، اي ملجد، بي‌عار تبه‌كار، بجاي ستم و ظلم و جفا، دوست شدي با پسر فاطمه، حيف صد حيف، از اين منصب و احكام فراوان كه يزيد ابن معاويه براي تو فرستاده، بدان اي پسر سعد اگر اين حكم و ايالات بدي از بيوه زني، كار به اتمام رساندي، تو و اين لشگر بي‌حد، به صف ماريه خاموش نشستي، در حقيقت تو خجالت نكشي، گر كه يزيد از تو بپرسد، چه جوابي تو مهيا كني از بر خود اي مير سپهدار حال بنشين و ببين آتشي امروز فروزم كه بسوزم ز تر و خشك و نباتات و حجابات و سماوات و دل شير خدا و جگر فاطمه زهرا و همه جن و ملك را

ابن سعد:
اي شمر جفا جو مشكن حق نمك را
لايق نبود سكه قلب تو محك را
از بهر وجود پسر ساقي كوثر
بنموده خدا خلق همه جن و ملك را
از خون حسين صفحه دامن تو مكن تر
آشوب ميند از سما تا به سمك را

شمر:
ديگر مزن اي مير سپه لاف منم را
برخيز و بكن خلعت و انعام و رقم را
اي مجمع مجلس همه بدهيد گواهي
يك‌يك بنويسيد قلم تا به قلم را
من يكه و تنها بروم در بر عباس
شايد كه بدام افكنم آن شير دژم را

ابن سعد:
بس كن اي شمر لعين نسل زنا يعني چه
لب ببند اي سگ ملعون دغا يعني چه
نه ز خلاق ترا شرم و نه خوفي ز خدا
هم چو نمرود تو در جنگ خدا يعني چه
يابن سعد ابن سخن چون و چرا يعني چه
دوستي با پسر شير خدا يعني چه
ميخوري نان يزيد و به حسين فخر كني
ادعاي تو در اين فعل خطا يعني چه
گر كه عابد شده‌اي صومعه را پيش بگير
اسب و اسباب و كله خود قبا يعني چه
تا قيامت همه خلق بتو لعن كنند
به حسين ظلم و جفا كن تو وفا يعني چه

شمر:
ايا سردار گويا غافلي

ابن سعد:
از كه

شمر:
از حاكم فرمان

ابن سعد:
كه باشد حاكم فرمان

شمر:
يزيد آن شوم بي‌ايمان

ابن سعد:
چه حكمي كرده

شمر:
حكمي كه از كف مي‌برد ايمان

ابن سعد:
از براي چه

شمر:
زر و سيم فراوان

ابن سعد:
زر دنيا مخوا

شمر:
خواهم كنم نثار

ابن سعد:
چه نثارسازي

شمر:
سر و جان

ابن سعد:
مده از دست

شمر:
چاره ندارم

ابن سعد:
دردت

شمر:
درد شمر درديست بي‌درمان

ابن سعد:
بگو با من چه سازي چه

شمر:
برم بر آسمان ناله طفلان

ابن سعد:
طفلان كه باشند

شمر:
طفلان حسين

ابن سعد:
ديگر چه سازي

شمر:
قتل نمايم

ابن سعد:
قتل كه

شمر:
نوجوانان

ابن سعد:
كيانند

شمر:
عباس و علي‌اكبر

ابن سعد:
ديگر چه سازي

شمر:
عروسي‌ها عزا سازم

ابن سعد:
از كه

شمر:
از قاسم داماد

ابن سعد:
مكن

شمر:
كنم من حجله‌اش ويران

ابن سعد:
ديگر چه سازي

شمر:
سر برم

ابن سعد:
از كه

شمر:
از شاه مظلومان

ابن سعد:
از كجا

شمر:
از آنجايي كه مي‌بوسيد

ابن سعد:
كه بوسيدي

شمر:
پيمبر

ابن سعد:
ديگر چه سازي

شمر:
بر سينه‌ها زنم چكمه

ابن سعد:
سينه كه

شمر:
سلطان مظلومان

ابن سعد:
ديگر چه سازي

شمر:
گيرم گريبان‌ها

ابن سعد:
از كه

شمر:
از سيد سجاد

ابن سعد:
ديگر چه سازي

شمر:
بر زنجير مي‌بندم

ابن سعد:
چه كسي بندي تو بر زنجير

شمر:
زن‌ها را همه يكسان

ابن سعد:
كه باشند

شمر:
از آل طاها

ابن سعد:
نامشان

شمر:
سكينه

ابن سعد:
ديگر

شمر:
كلثوم

ابن سعد:
ديگر كه

شمر:
زينب نالان

ابن سعد:
ديگر

شمر:
نو عروس

ابن سعد:
آن نو عروس از كه باشد

شمر:
از قاسم داماد

ابن سعد:
چه مي‌شود

شمر:
او هم شود ويلان

ابن سعد:
ديگر چه سازي

شمر:
اسيران را برم پاي پياده

ابن سعد:
در كجا

شمر:
در شام

ابن سعد:
منزلشان

شمر:
در گوشه ويران

ابن سعد:
ديگر بيان كن

شمر:
بندم به روي طفلان

ابن سعد:
طعامشان

شمر:
از چشمه چشمان

ابن سعد:
غذايشان

شمر:
خون جگر

ابن سعد:
مده از بهر دنيا دين خود ظالم كنون از دست

شمر:
تو چرا دين خود ز كف دادي

ابن سعد:
نخواهم داد از كف بهر دنيا روضه رضوان

شمر:
ندارم چاره در دوران

شمر:
ابن سعد از دست تو آزرده گشته خاطرم
اين چنين بشنيده‌ام از جمله خلق روزگار
مي‌روي پنهان تو در نزد حسين ابن علي
چون غلامان مي‌نمايي خدمتش را بنده‌وار
چاه‌ها كنده حسين و آب‌ها مي‌نوشد او
خواهي او را بازگرداني سوي شهر و ديار
يا بكش تيغ و نما اقدام بر قتل حسين
يا امور جنگ را بر شمر بيدين واگذار

ابن سعد:
دشمن آن خاندان از فرقه گمراهي‌ام
نيست اصلا اندر اين فرمايشات آگاهي‌ام
حاليا از من چه مي‌خواهي تو اي ام‌الفساد
اين تو و آن هم حسين آن سرور كل عباد

شمر:
عجائب فرصتي آمد اگر بختم شود ياور
شبيخون آورم اندر خيام شاه دين پرور
روم مانند شب‌گردان كنار خيمه عباس
بينم كيستند و چيستند از كهتر و مهتر
يقين در خواب باشد نيمه شب ماه بني‌هاشم
چگونه روبرو گردم به آن ميرغضنفر فر
بنازم دستت اي طبال
بنما شورش محشر
اگر از جانب چپ رو كنم آنجا بود جعفر
اگر از راست رو آرم يقين آنجا بود اكبر
گرفتم چاره اكبر نمودم با سپاه خود
چه سان جان مي‌برم بيرون ز دست ثاني حيدر
بنازم دستت اي طبال
بنما شورش محشر
اگر عباس شد اندر غضب من چون كنم با او
نمايم استخاره تا شوم از خوب و بد مخبر
بسم‌اله و بالله
«ان المنافقين في‌الدرك الاسفل من النار ولن تجد لهم نصيرا»
و «بشرالمنافقين بان لهم عذابا اليما»
اين استخاره مايه قهر و خسارت است
اين آيه‌ها تمام ز دوزخ بشارت است
گويا براي شمر ميان جهنم سه چهار دستگاه عمارت است
بد آمد استخاره مژده‌ام سوي جهنم داد
به انگشت فال مي‌گيرم كه تا شايد شود بهتر
بخت خوابيده نه زياد و نه كم
اين دو انگشت من رسان به هم
حقيقت هر دو بد آمد نمي‌دانم چه بايد كرد
به غير از بد نمي‌بينم نه درد نيانه در آخر
بنازم دستت اي طبال
بنما شورش محشر
نشينم اندر اين بيشه بينم رزم شيران را
نه رزم شير تنها بلكه رزم شير با اژدر
بود اين خيمه از قاسم بود اين خيمه از اكبر
بود اين خيمه از فضل و دگر اين خيمه از جعفر
پس كدامست خيمه عباس نام‌آور
گمانم آن قوي هيكل بود عباس روئين‌تن
كه لرزند از نهيبش جمله گردان اين لشگر
(چرا كه من بجنگ نهروان ديدم)
بسي كشت و بسي افكند از گردان گرفتي سر
سپهداران و سرداران يكايك آمدند ميدان
كه ناگه حضرت عباس آمد آن يل
او يكتن آن همه لشگر
سپاه معاويه، وقتي ابوالفضل آمد، يكي از ترس شد مستي
يكي زد مقنعه بر سر
معاويه رئيس ما گريزان گشته بي‌لشگر
به هر جا رفت عزرائيل تا جان از عدو گيرد
بديد عباس پيشاپيش گرفته جان او از تن
اگر او اندر اين ميدان نبودي ميشدي روزي
كه بر يك ريسمان بندم حريم عترت ذوالمن
ابوالفضل افتخار قبيله ما عباس پسر رشيد علي پسر
برومند ام‌البنين پسر خواهر ما ابوالفضل
كجايي اي بقد سرو به رخ ماه بني‌هاشم علمدار سپاه كربلا
عباس نام‌آور
از چپ و راست ندانم كه مرا خوانده به نام
حيرت افزود مرا صاحب آواز كدام
خيز عباس پر از فتنه ببين روي زمين
قد برافراز قيامت بنگر پشت خيام
مي‌برد نام از اين نام نجويم جز ننگ
ننگ مي‌گويد از اين ننگ نجويم جز نام
حسين جان عزيز فاطمه
اي كه پيغام ز حق مي‌رسدت در شب و روز
بتو پيوسته درود و به تو همواره سلام
شخصي از دور به نام و به نسب خوانده مرا
چيست فرمان همايون شه عرش مقام
اذن بخشا بمن اي شاه ملايك دربان
گر بود خصم كنم روز اميدش چون شام
ز حال دلم نيست آگه كسي
به شمشير دارم حكايت بسي
دهد فرصتم كردگار جهان
كنم سرگذشت علي را بيان
اي سرافشان تيغ تيز آبدار اي ذوالفقار
يادگار دست دست كردگار اي ذوالفقار
تا به كي چون مار باش لاي غار اي ذوالفقار
آي بيرون از غلاف اقتدار اي ذوالفقار
اي علي را يادگار
بعد قتل حيدر صفدر شه مالك رقاب
تا به كي پنهان شوي در ابر هم چون آفتاب
دانم البته عزاداري براي آن جناب
از شعاع برق خود جان عدو بنما كباب
تا بماند از من و تو يادگار اي ذوالفقار
اي علي را يادگار
بايد از تو شام را چون قلعه بربر كنم
كوفه را ويران بفرق لشگر كافر كنم
بصره و بغداد موصل را پر از آذر كنم
تا شود نام حسينم انتشار اي ذوالفقار
اي علي را يادگار
كه بودي صاحب آواز در اين ليل ظلماني
كه اين هنگام ني هنگام بيجا گفتن است امشب
اگر تو دوستي بر روي چشمانم بود جاي‌ت
وگر تو دشمني با تو نمايم كارزار امشب

شمر:
اي علمدار سوي لشگر ما خوش باشد
وي سپهدار سوي قوم دغا خوش باشد
بهر ديدار شما نيمه شب آمده شمر
گر دهي وقت ملاقات بما خوش باشد


عباس:
كيست گويد بمن از راه و خامشي باشد
كيست گرديده بمن راهنما خوش باشد
كيستي صاحب آواز در اين نيمه شب
گر كه خواهي شوي از تيغ دو تا خوش باشد

شمر:
شمرم و در حضور تو نيمه شبانه آمدم
از پي عرض مطلبي من به بهانه آمدم
روز نبود مصلحت تا برسم به خدمتت
حال به نزد حضرتت من ز ميانه آمدم

دفتر تعزیه ۸ , 31 شهريور 1388 ساعت 14:57

فرهنگ: مجلس تعزيه شهادت حضرت عباس در زمینه اراک و منسوب به میرانجم است.